Nguyễn Quang Thuấn (1996), “Kinh tế Liên bang Nga trong những
năm cải cách thị trường hiện nay”, Tạp chí Nghiên cứu châu Âu, số 2;
Nguyễn Quang Thuấn (2002), “Vài nét về chiến lược phát triển kinh tế ở Liên
bang Nga giai đoạn 2000 - 2010”, Tạp chí Nghiên cứu châu Âu, số 5; Nguyễn
Quang Thuấn (2004), “Nhìn lại kết quả cải cách trong nhiệm kỳ đầu của Tổng
thống Putin”, Những vấn đề kinh tế thế giới, số 5… Tác giả là chuyên gia
nghiên cứu về LB Nga và các nước Đông Âu. Trong những công trình trên tác
giả nghiên cứu đường lối cải cách kinh tế, quá trình thực hiện và kết quả đạt
được ở từng giai đoạn cụ thể của LB Nga.
Nguyễn Thanh Huyền (2007), Sự vươn lên của nước Nga thời Tổng
thống Putin, Tạp chí Nghiên cứu châu Âu, số 11. Trong bài viết này tác giả
đánh giá khái quát sự trỗi dậy của nước Nga. Đó là sự vươn lên về kinh tế,
quân sự và sự củng cố về chính trị và đối ngoại.
Ngoài ra, trong quá trình khảo sát chúng tôi đã tiếp cận được một số
luận văn thạc sĩ viết về LB Nga như: Trịnh Thị Thắm (2008) “Sự phục hưng
của Liên bang Nga dưới thời Tổng thống V.Putin và ảnh hưởng của nó đến
quan hệ Nga - Trung”… Các kênh thông tin Thông tấn xã Việt Nam, Tạp chí
chuyên ngành như: Nghiên cứu châu Âu, Nghiên cứu quốc tế, Thời báo kinh tế,
Nghiên cứu kinh tế và chính trị thế giới đã có nhiều bài viết của các học giả
trong và ngoài nước đề cập đến tình hình kinh tế - xã hội của LB Nga trong
những năm đầu thế kỷ XXI.
Nhìn chung, các công trình nghiên cứu đã phán ánh khá đa dạng tình
hình LB Nga dưới các góc độ đơn lẻ khác nhau như về từng lĩnh vực kinh tế,
chính trị, quân sự, đối ngoại… trong những khoảng thời gian hạn chế như ở
thập niên 90 của thế kỷ XX hay những năm đầu thế kỷ XXI. Tuy nhiên, chưa
có công trình nào trình bày cụ thể, hệ thống, đánh giá được đường lối phát
triển kinh tế - xã hội của LB Nga cũng như những thành tựu của nó dưới sự
5
lãnh đạo của Tổng thống V.Putin trong suốt hai nhiệm kỳ cầm quyền (2000 -
2008) trong sự đối sánh với thời kỳ khủng hoảng dưới thời Tổng thống
B.Yeltsin (1992 - 1999). Thế nhưng, những công trình nghiên cứu của các tác
giả nêu trên là nguồn tài liệu quý giá cho chúng tôi tham khảo để hoàn thành
đề tài luận văn của mình.
3. Đối tượng, phạm vi nghiên cứu
3.1. Đối tượng nghiên cứu
Đề tài nghiên cứu quá trình phát triển kinh tế - xã hội của LB Nga dưới
thời Tổng thống V.Putin (2000 - 2008)
3.2. Phạm vi nghiên cứu
Về nội dung: Luận văn tập trung nghiên cứu quá trình phát triển kinh tế
- xã hội LB Nga thông qua việc nghiên cứu mục tiêu, đường lối, biện pháp,
quá trình thực hiện và những kết quả đạt được dưới thời Tổng thống V.Putin,
cũng như lý giải những nguyên nhân của sự phát triển đó.
Đề tài được nghiên cứu dưới góc độ sử học, không đi sâu vào những
khái niệm kinh tế học, xã hội học cũng như các vấn đề chính trị, quân sự,
ngoại giao của LB Nga.
Về thời gian: Đề tài tập trung nghiên cứu tình hình kinh tế - xã hội LB
Nga giai đoạn 2000 - 2008, tức là thời kỳ cầm quyền của Tổng thống V.Putin
với những cải cách quan trọng nhằm đưa nước Nga khẳng định vị trí siêu
cường của mình trong thế giới TBCN.
Ngoài giới hạn về nội dung và thời gian nêu trên, các vấn đề khác
không thuộc phạm vi nghiên cứu của đề tài.
4. Phương pháp nghiên cứu
Trên quan điểm chủ nghĩa duy vật lịch sử, tác giả phản ánh trung thực
sự chuyển biến kinh tế, xã hội LB Nga, đánh giá các vấn đề đặt trong mối liên
hệ chặt chẽ giữa chúng với nhau. Đề tài sử dụng hai phương pháp nghiên cứu
6
chính là phương pháp lịch sử và phương pháp logic. Ngoài ra luận văn cũng
được thực hiện trên cơ sở phương pháp nghiên cứu khác: Sưu tầm, chọn lọc,
xử lý các nguồn tài liệu để nêu bật được chính sách, thành tựu kinh tế - xã hội
của LB Nga giai đoạn 2000 - 2008, kết hợp với phương pháp so sánh, tổng
hợp, thống kê, phân tích nhằm tìm ra nguyên nhân phục hồi, phát triển kinh
tế, xã hội LB Nga, để từ đó rút ra một số kinh nghiệm.
5. Nguồn tài liệu
Tài liệu gốc: Bao gồm các văn bản về chính sách, kế hoạch chiến lược
phát triển kinh tế, xã hội của chính quyền LB Nga được dịch sang tiếng Việt
hoặc được trình bày công khai trên các báo, tạp chí của LB Nga, các số liệu
thống kê về chỉ số phát triển kinh tế, xã hội của LB Nga do Chính phủ Nga
công bố và Ngân hàng thế giới thống kê; các Thông điệp liên bang, sắc lệnh
của Tổng thống hàng năm…
Tài liệu tham khảo khác: Bao gồm các công trình nghiên cứu của các
học giả trong và ngoài nước đã được xuất bản thành sách. Các Tạp chí chuyên
ngành như: Nghiên cứu châu Âu, Nghiên cứu Quốc tế, Nghiên cứu Lịch sử,
Những vấn đề Kinh tế và chính trị thế giới…
Các bài viết được đăng tải trên các báo Nhân dân, Thời báo kinh tế, báo
Quốc tế Các kênh thông tin tham khảo hàng ngày, Tài liệu tham khảo đặc
biệt của Thông tấn xã Việt Nam; Học viện Quan hệ quốc tế, Viện Nghiên cứu
châu Âu; Đại sứ quán Liên bang Nga tại Việt Nam và một số trang Website:
http// www. Kremlin.ru, www.Vnanet.vn (www.Vnageci.vn), www.mid.ru và
một số Luận án tiến sĩ, Luận văn thạc sĩ có liên quan…
6. Đóng góp của luận văn
Trong phạm vi một luận văn thạc sĩ, với trình độ ngoại ngữ còn hạn
chế, đề tài xác định một số đóng góp sau:
7
Qua luận văn cung cấp cho chúng ta hiểu rõ về đường lối, biện pháp
của quá trình phát triển kinh tế - xã hội cũng như những thành tựu, hạn chế và
nguyên nhân của nó. Để từ đó có cái nhìn toàn diện, khách quan, đánh giá
chính xác về thực trạng, vai trò, vị trí của nước Nga mới trên trường quốc tế
cũng như trách nhiệm, vai trò của Tổng thống với tư cách là người đứng đầu
nhà nước đối với sự phát triển của đất nước.
Nghiên cứu về tình hình kinh tế - xã hội LB Nga sẽ giúp cho mối quan
hệ Nga - Việt ngày càng được củng cố, phát triển, có thể vận dụng được
những kinh nghiệm trong công cuộc công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước.
Đề tài là sự bổ sung thêm cho nguồn tư liệu nghiên cứu, giảng dạy về
LB Nga thời kỳ hậu Xô viết.
7. Bố cục của luận văn
Ngoài phần Mở đâu, Kết luận, Tài liệu tham khảo và Phụ lục, nội dung
của luận văn được trình bày trong 3 chương:
Ch¬ng 1. Những nhân tố tác động đến quá trình phát triển kinh tế - xã
hội Liên bang Nga những năm đầu thế kỷ XXI
Ch¬ng 2. Quá trình phát triển kinh tế - xã hội của Liên bang Nga giai
đoạn (2000 - 2008)
Chương 3. Nhận xét về quá trình phát triển kinh tế - xã hội của Liên
bang Nga. Triển vọng, thách thức và bài học kinh nghiệm cho Việt Nam.
8
B. NỘI DUNG
Chương 1
NHỮNG NHÂN TỐ TÁC ĐỘNG ĐẾN QUÁ TRÌNH PHÁT TRIỂN
KINH TẾ - XÃ HỘI LIÊN BANG NGA NHỮNG NĂM ĐẦU THẾ KỶ XXI
1.1. Bối cảnh quốc tế, khu vực tác động đến sự phát triển kinh tế -
xã hội LB Nga những năm đầu thế kỷ XXI
1.1.1. Xu thế toàn cầu hóa trong quan hệ quốc tế
Trong suốt thế kỷ XX, xu thế quốc tế hoá trên quy mô khu vực và toàn
cầu ngày càng phát triển mạnh mẽ. Sự hoà nhập của cuộc cách mạng khoa
học công nghệ hiện đại với cuộc cách mạng thông tin tiên tiến đã làm cho lực
lượng sản xuất mà trong đó khoa học và công nghệ lên một bước phát triển
mới về chất, thúc đẩy nền sản xuất phát triển mạnh mẽ cả về chiều rộng lẫn
chiều sâu, vượt ra khỏi ranh giới địa - chính trị chật hẹp truyền thống, góp
phần gia tăng quy mô và tốc độ trên nền sản xuất xã hội của các quốc gia và
khu vực. Vào thập niên cuối cùng của thế kỷ XX, quá trình quốc tế hoá đã đạt
đến một quy mô mới, to lớn hơn và ở một trình độ cao hơn đó chính là toàn
cầu hoá. Nói cách khác, toàn cầu hoá trở thành một sự thực cơ bản nhất trong
đời sống của thời đại ngày nay và nó có tác động sâu sắc đến mọi mặt đời
sống kinh tế, chính trị, văn hoá,… của xã hội đặc biệt là vào những năm bản
lề của thời kỳ chuyển giao thế kỷ.
Bước vào thập kỷ cuối của thế kỷ XX, nhân loại thực sự bước vào một
giai đoạn mới về chất của quá trình toàn cầu hoá. Hoạt động giao lưu giữa các
quốc gia trên thế giới ngày càng mở rộng, xu hướng khu vực hoá và toàn cầu
hoá nền kinh tế thế giới ngày càng trở nên mạnh mẽ, đặc điểm là sự hình
thành, tồn tại và phát triển các liên kết kinh tế - thương mại, tiểu khu vực và
của các công ty xuyên quốc gia trong các thập kỷ qua đã đánh dấu một bước
9
tiến quan trọng trong lịch sử phát triển của quan hệ kinh tế - thương mại
quốc tế.
Toàn cầu hóa như là xu thế khách quan không thể cưỡng lại được của
thời đại do sự phát triển của lực lượng sản xuất, của kinh tế và thị trường thế
giới được xúc tiến bởi những bước tiến như vũ bão của cuộc cách mạng khoa
học kỹ thuật và công nghệ. Hiện nay, nó đã và đang tác động mạnh mẽ đến
mỗi quốc gia, mỗi dân tộc và ảnh hưởng to lớn đến tất cả các lĩnh vực hoạt
động của đời sống nhân loại.
Trong thời đại ngày nay không một quốc gia, một dân tộc nào có thể
phát triển nếu không hội nhập kinh tế quốc tế và đứng ngoài quá trình toàn
cầu hoá. Đường lối phát triển của một quốc gia trong giai đoạn hiện nay phụ
thuộc không chỉ vào tiềm lực, vào tình hình kinh tế, chính trị, xã hội trong
nước mà còn chịu sự tác động của bối cảnh quốc tế và khu vực. LB Nga luôn
khẳng định rằng những thành tựu mà Nga đạt được phụ thuộc rất nhiều vào
yếu tố bên ngoài. LB Nga quan niệm rằng “Nga chỉ có thể tồn tại và phát
triển được trong biên giới hiện nay của mình như một cường quốc năng động,
luôn thực thi các chính sách đối vói mọi vấn đề đang hiện diện của thế giới
trên cơ sở tính toán thực tế của mình” [6, 13]. Như vậy, tham gia toàn cầu hoá
là một đòi hỏi khách quan, vừa là nhu cầu nội tại cho sự phát triển kinh tế - xã
hội của mỗi quốc gia. Toàn cầu hoá là quá trình vừa hợp tác, vừa đấu tranh,
diễn ra ở nhiều cấp độ, quy mô với nhiều phương thức khác nhau.
Bước sang thế kỷ XXI, cùng với quá trình toàn cầu hóa, sự vận động và
phát triển của thế giới còn chịu tác động mạnh mẽ của nhiều nhân tố khác
như: sự phát triển nhanh của cuộc cách mạng khoa học công nghệ mới đã đưa
nền kinh tế thế giới chuyển dần sang nền kinh tế tri thức; xu thế hòa bình hợp
tác và phát triển trở thành xu thế chủ đạo trong quan hệ quốc tế từ sau chiến
tranh lạnh kết thúc. Sự thay đổi đó của tình hình quốc tế có tác động to lớn
đến con đường phát triển các nước trên thế giới, trong đó có LB Nga. LB Nga
10
cho rằng “cần tạo ra những điều kiện bên ngoài thuận lợi cho công cuộc cải tổ
bên trong và đồng thời việc tác động tích cực tới sự phát triển của thế giới
trước hết vì chính lợi ích của nước Nga” [6, 13].
Sự phát triển mạnh mẽ của xu thế toàn cầu hoá đã dẫn đến sự hình
thành các liên kết quốc tế, khu vực trên thế giới mà WTO là một sân chơi
kinh tế toàn cầu mở ra nhiều cơ hội và thách thức cho nhiều quốc gia trên trên
thế giới. Trên thế giới đã và đang hình thành nhiều trung tâm kinh tế cạnh
tranh nhau ngày càng khốc liệt như Mỹ, EU, Nhật Bản, Trung Quốc, Ấn Độ
và cả LB Nga. Hơn thế nữa, các đối tác kinh tế của LB Nga từ truyền thống
đến hiện tại như SNG, EU, ASEAN, APEC, ASEM ngày càng có những
điều chỉnh lớn trong quan hệ kinh tế đối ngoại của mình trước những tác động
của xu thế toàn cầu hoá. Bởi vậy, điều đó đặt ra những yêu cầu to lớn cho LB
Nga trong việc điều chỉnh chiến lược phát triển kinh tế - xã hội của mình
nhằm tìm kiếm lại vị thế cường quốc trên trường quốc tế sau gần một thập kỷ
bị lãng quên.
1.1.2. Sự thay đổi của bàn cờ địa - chính trị, địa - kinh tế những
năm đầu thế kỷ XXI
Trong bài phát biểu tại Hội thảo kỷ niệm 200 năm ngày thành lập Bộ
Ngoại giao Nga được tổ chức tại Học viện Quan hệ quốc tế ngày 17/9/2002,
Anđrây Tatarinôp - Đại sứ đặc mệnh Toàn quyền LB Nga tại Việt Nam cho
rằng “Chính vị trí địa - chính trị có một không hai của đất nước chúng tôi đã
định ra một bình diện vô cùng rộng lớn đối với các quyền lợi đối ngoại của nó.
Điều này có nghĩa là dù bất kỳ trong hoàn cảnh nào Nga cũng không thể cho
phép mình tiến hành một chính sách đối ngoại thụ động hoặc biệt lập. Ngược
lại những lợi ích quốc gia luôn buộc nước Nga phải luôn đóng một vai trò tích
cực nhất trong các công việc quốc tế” [7].
Trước những thay đổi lớn của tình hình thế giới, LB Nga và các nước
lớn đều có sự điều chỉnh chiến lược trong đường lối phát triển kinh tế - xã hội
11
và đến lượt nó tác động trở lại đối với sự phát triển của thế giới nói chung và
của các khu vực, các nước trên thế giới. Bởi thế “cấu trúc chiến lược quốc tế
đã phát triển từ nhất siêu đa cường sang đa cực hóa vừa có nhân tố trỗi dậy
của EU, Nga, Trung Quốc và Ấn Độ, vừa có sự gia tăng của chủ nghĩa đơn
cực và bá quyền của Mỹ” [6,14]. Theo đó, Mỹ vẫn là một quốc gia nắm giữ
vai trò điều khiển “cuộc chơi” toàn cầu, tiếp tục gia tăng chủ nghĩa đơn
phương, lấn át vai trò của Liên hợp quốc trong việc giải quyết các vấn đề
quốc tế như chống chủ nghĩa khủng bố, ngăn chặn phổ biến vũ khí hạt nhân…
Lo sợ sự lớn mạnh của Nga, Mỹ tăng cường kiềm chế Nga về mọi mặt kinh
tế, chính trị và quân sự, dẫn tới nguy cơ một cuộc chạy đua vũ trang mới bằng
việc quân sự hóa khoảng không vũ trụ. Theo lời bình luận của Đại tá Viktor
Litovkin “Người Mỹ đang lượn quanh nước Nga bằng ra đa và đang lắp đặt
tên lửa chống tên lửa đạn đạo gần biên giới chúng ta. Đó là vấn đề có tính
cách nghiêm trọng. Chúng ta đang bị kích động lao vào một cuộc chạy đua vũ
trang mới” [41, 15]. Chính điều này nó đặt ra yêu cầu cho Nga phải có những
điều chỉnh kịp thời trong đường lối phát triển đất nước để đối trọng với Mỹ.
Tuy vậy, bản thân Mỹ đang gặp nhiều khó khăn khi phải sa lầy trong chiến
tranh Irắc, mâu thuẫn với Iran về vấn đề “vũ khí hạt nhân” hay không tự ngăn
chặn được Bắc Triều Tiên trong các vụ thử tên lửa đạn đạo.
Cùng với sự lớn mạnh của đồng minh thân cận ở bên kia bán cầu, sự
trỗi dậy của EU và ngày càng mở rộng ảnh hưởng của mình sang phía Đông
đã ảnh hưởng lớn đến quyền lợi của LB Nga. Với việc hàng loạt nước Đông
Âu lần lượt gia nhập vào NATO làm cho không gian địa - chính trị của Nga
ngày càng hẹp lại. Đặc biệt những động thái mới đây của Mỹ và NATO bố trí
tên lửa đánh chặn ở Ba Lan và Cộng hòa Séc làm cho Nga rất bất bình.
Bước sang đầu thế kỷ XXI, khu vực châu Á - Thái Bình Dương trở
thành tâm điểm chú ý của thế giới, được đánh dấu bằng sự phục hồi của nền
12
kinh tế Nhật Bản, sự phát triển mạnh mẽ của Ấn Độ, Trung Quốc và sự năng
động của khu vực ASEAN đã làm cho “cơ cấu quyền lực thế giới có sự thay
đổi” [6, 16]. Trong bối cảnh đó, Mỹ đã thúc đẩy mối quan hệ với khu vực
thông qua Diễn đàn Hợp tác Kinh tế Châu Á - Thái Bình Dương (APEC), còn
EU thì củng cố vai trò của mình ở Đông Á bằng việc thúc đẩy các mối quan
hệ song phương, đa phương trong tổ chức ASEM.
Sau khi Liên Xô tan rã, LB Nga được cộng đồng thế giới công nhận là
nước kế thừa tư cách của Liên Xô trước đây trên trường quốc tế. Tuy nhiên,
do những khó khăn ở trong nước và chính sách đối ngoại ''hướng về phương
Tây'' dưới thời Tổng thống B.Yeltsin, vai trò, vị trí cường quốc của Nga trên
thế giới nói chung, ở Châu Á - Thái Bình Dương nói riêng đã giảm sút đáng
kể. Để khắc phục tình trạng này, trong những năm gần đây, LB Nga đã áp
dụng nhiều biện pháp, trong đó có sự chuyển hướng chính sách đối ngoại, lấy
Châu Á - Thái Bình Dương làm một trong những hướng ưu tiên. Nga đặc biệt
quan tâm đến khu vực này với mong muốn trở thành thành viên của Diễn đàn
Đông Á, ngoài cơ chế đa phương như APEC, ARF, hay ASEAN.
Một trong những vấn đề ngày càng trở nên nóng bỏng trong các mối
quan hệ quốc tế nữa đó chính là vấn đề an ninh năng lượng, nhiều nước và
nhiều khu vực phải có những điều chỉnh lớn nhằm đối phó với vấn đề này.
Cuộc chiến chống khủng bố do Mỹ phát động tại Afghanistan, Irắc, quan hệ
xấu đi của Mỹ với các quốc gia hồi giáo Trung Đông, đặc biệt với Iran là một
nước lớn về xuất khẩu dầu mỏ, cùng với sự gia tăng nhu cầu sử dụng dầu mỏ
do sự phát triển nhanh chóng của các nền kinh tế lớn Trung Quốc, Ấn Độ làm
ảnh hưởng sâu sắc tới quan hệ cung cầu năng lượng trên thị trường toàn cầu,
giá dầu mỏ và khí đốt tăng nhanh chóng. Vấn đề an ninh năng lượng đã buộc
các cường quốc phải điều chỉnh chính sách đối ngoại của mình, đi tìm kiếm
những nguồn cung cấp năng lượng ổn định để phát triển. LB Nga có lợi thế là
13
một cường quốc về năng lượng đứng thứ hai thế giới, chỉ đứng sau Arập -
Xêut, Nga đã thu được nhiều lợi ích trong lĩnh vực năng lượng thông qua việc
xuất khẩu năng lượng để hồi phục nền kinh tế LB Nga. Vì thế “Nước Nga có
“cú tát” về năng lượng và tài chính và chuẩn bị sử dụng nó về mặt chính trị” để
gây ảnh hưởng trên thế giới cũng như trong khu vực [41, 16].
Trên lĩnh vực kinh tế, bước sang những năm đầu thế kỷ XXI, sự phát
triển mạnh mẽ của kinh tế thế giới mà hạt nhân là Mỹ, EU, Nhật Bản, Trung
Quốc, Ấn Độ và LB Nga, Braxin, Iran đã phản ánh cuộc đấu tranh giữa hai xu
thế: nhất siêu và đa cường.
Trước hết, dựa vào tiềm lực kinh tế là một trong những nhà xuất khẩu
và nhập khẩu lớn nhất thế giới, Mỹ đã trở thành động lực của nền kinh tế thế
giới. Hệ thống tài chính của Mỹ có ảnh hưởng to lớn đến nền kinh tế thế giới.
Giờ đây, Mỹ đang nỗ lực nhằm khôi phục vị trí thủ lĩnh của mình trong trật tự
thế giới đơn cực, duy trì vị trí siêu cường về chính trị, quân sự và kinh tế.
Tuy nhiên, nền kinh tế thế giới đang có sự chuyển dịch theo hướng
hình thành cấu trúc thế giới đa trung tâm. Cùng với Mỹ, các trung tâm thế
giới mới đang hình thành, bao gồm: EU, Trung Quốc, Ấn Độ, ngoài ra là LB
Nga, Braxin, Iran, những trung tâm này đang tác động mạnh mẽ với vai trò
thống trị của Mỹ trong nền kinh tế, chính trị thế giới, đồng thời cũng đang
cạnh tranh với nhau kịch kiệt để củng cố vị thế của mình trên trường quốc tế.
Theo thống kê “EU hiện có GDP xấp xỉ với Mỹ, chiếm 40,6% xuất khẩu
và 45,2% nhập khẩu toàn cầu, vượt trội các trung tâm khác về tỷ trọng thương
mại toàn cầu hay thu hút đầu tư trực tiếp nước ngoài”. Theo đánh giá của
Economic Intelligence Unit “đến năm 2020 Châu Á sẽ chiếm hơn 43% GDP
của toàn cầu, trong đó Trung Quốc là 19,4%, Nhật Bản là 4,5% và theo dự
báo lạc quan đến 2020 Trung Quốc sẽ vượt qua 30 ngàn tỷ USD (tính theo
ngang giá sức mua)” [6, 19]. Theo hướng xuất khẩu trữ lượng thiên nhiên và
14
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét