Thực trạng các quỹ BHXH ở Việt Nam.doc

và sản xuất, giữa công nhân kháng chiến và công nhân sản xuất dân dụng,
các khoản chi về bảo hiểm xã hội lẫn với tiền lương, chính sách đãi ngộ mà
chưa xây dựng theo nguyên tắc hưởng theo lao động là nguyên tắc cơ bản
về phân phối XHCN, ngoài ra các văn bản lại chưa hoàn thiện và đồng bộ,
ảnh hưởng đến việc tổ chức thực hiện. Một số vấn đề quan trọng, cấp thiết
đến đời sống của đông đảo công nhân viên chức như chế độ hưu trí, trợ cấp
mất sức lao động, thôi việc, chế độ trợ cấp bệnh nghề nghiệp chưa được quy
định.
Nhìn chung giai đoạn này các chế độ bảo hiểm xã hội chưa được quy
định một cách toàn diện, quỹ bảo hiểm xã hội chưa được hình thành. Tuy
nhiên, các chế độ trợ cấp, phụ cấp mang tính chất bảo hiểm xã hội trong giai
đoạn đầu thành lập nước, trong kháng chiến và những năm đầu hoà bình lập
lại đã có tác dụng rất to lớn, giải quyết một phần những khó khăn trong sinh
hoạt của công nhân viên chức Nhà nước và gia đình họ, củng cố thêm lòng
tin của nhân dân vào Đảng, Chính phủ và làm cho mọi người an tâm, phấn
khởi đẩy mạnh công tác, sản xuất, thu hút lực lượng lao động vào khu vực
kinh tế Nhà nước.
3. Thời kỳ thực hiện điều lệ bảo hiểm xã hội tạm thời (từ 1961
đến 12/1994):
3.1. Những quy định về chế độ chính sách bảo hiểm xã hội:
Để phù hợp với điều kiện kinh tế, xã hội của đất nước, đáp ứng yêu
cầu không ngừng cải thiện đời sống của công nhân viên chức Nhà nước, các
chế độ trợ cấp xã hội cần được bổ sung và sửa đổi cho phù hợp với thời kỳ
xây dựng Chủ nghĩa xã hội ở miền Bắc và đấu tranh giải phóng miền Nam.
Tại Điều 32 Hiến pháp năm 1959 quy định rõ: quyền của người lao động
5
được giúp đỡ về vật chất khi già yếu, mất sức lao động, bệnh tật. Năm 1960
Hội đồng Chính phủ có Nghị quyết trong đó đã xác định “đi đôi với việc cải
tiến chế độ tiền lương, cần cải tiến và ban hành các chính sách cụ thể về bảo
hiểm xã hội và phúc lợi cho công nhân viên chức, cán bộ”. Thực hiện Nghị
quyết trên, các Bộ Lao động, Bộ Nội vụ, Bộ Tài chính, Bộ Y tế và Tổng
Công đoàn Việt Nam đã phối hợp nghiên cứu xây dựng Điều lệ tạm thời về
bảo hiểm xã hội trình Hội đồng Chính phủ ban hành. Ngày 14/12/1961 Uỷ
ban thường vụ Quốc hội phê chuẩn, Chính phủ đã ra Nghị định số 218/CP
ngày 27/12/1961 ban hành kèm theo Điều lệ tạm thời về các chế độ bảo
hiểm xã hội đối với công nhân viên chức Nhà nước. Nội dung của Điều lệ
được tóm tắt như sau:
- Về đối tượng áp dụng là: công nhân viên chức Nhà nước ở các cơ
quan, xí nghiệp, công trường, nông trường, cán bộ, công nhân trong các
đoàn thể nhân dân; công nhân viên chức trong các xí nghiệp công tư hợp
doanh đã áp dụng chế độ trả lương như xí nghiệp quốc doanh; công nhân
viên chức trong các xí nghiệp công nghiệp địa phương đã có kế hoạch lao
động, tiền lương ghi trong kế hoạch Nhà nước.
- Về điều kiện và mức đãi ngộ: căn cứ vào sự cống hiến thời gian
công tác, điều kiện làm việc, tình trạng mất sức lao động và trợ cấp bảo
hiểm xã hội nhìn chung thấp hơn tiền lương và thấp nhất cũng bằng mức
sinh hoạt phí tối thiểu.
- Về các chế độ được quy định bao gồm 6 chế độ: ốm đau, thai sản,
tai nạn lao động – bệnh nghề nghiệp, mất sức lao động, hưu trí và tử tuất;
từng chế độ có quy định cụ thể về điều kiện hưởng, tuổi đời, mức hưởng
- Về nguồn kinh phí đảm bảo chi trợ cấp: do quỹ bảo hiểm xã hội của
Nhà nước đài thọ từ Ngân sách Nhà nước.
- Về quản lý quỹ bảo hiểm xã hội: Nhà nước thành lập quỹ bảo hiểm
xã hội là quỹ độc lập thuộc Ngân sách Nhà nước và giao cho Tổng Công
6
đoàn Việt Nam (nay là Tổng Liên đoàn Lao động Việt Nam) quản lý toàn
bộ quỹ này (sau này giao cho ngành Lao động - Thương binh và Xã hội
quản lý quỹ hưu trí và tử tuất).
Đây là Điều lệ tạm thời nhưng đã quy định đầy đủ 6 chế độ bảo hiểm
xã hội, các chế độ này chủ yếu dựa trên nguyên tắc phân phối theo lao động
nhằm khuyến khích mọi người tăng cường kỷ luật lao động, đẩy mạnh sản
xuất và góp phần ổn định lực lượng lao động trong các ngành kinh tế quốc
dân. Nghị định 218/CP được coi là văn bản gốc của chính sách BHXH và nó
được thực hiện trong hơn 30 năm. Tuy nhiên để phù hợp và đáp ứng với
tình hình của đất nước trong từng giai đoạn, nội dung của các quy định
trong Điều lệ tạm thời đã qua 8 lần sửa đổi bổ sung với 233 văn bản hướng
dẫn thực hiện. Đặc biệt là tại Nghị định số 236/HĐBT ngày 18/9/1985 của
Hội đồng Bộ trưởng (nay là Chính phủ) về sửa đổi, bổ sung một số chế độ
chính sách thương binh và xã hội khi Nhà nước thực hiện điều chỉnh giá -
lương – tiền.
Trong giai đoạn này tuy qua nhiều lần sửa đổi, bổ sung nhưng xét về
bản chất thì bảo hiểm xã hội vẫn giữ nguyên những đặc trưng cơ bản sau:
+ Tồn tại trong cơ chế quản lý tập trung, bao cấp, mọi vấn đề kinh tế
xã hội nói chung, bảo hiểm xã hội nói riêng đều do Nhà nước đảm bảo.
+ Nhà nước quy định và trực tiếp thực hiện bảo hiểm xã hội bằng bộ
máy hành chính từ ngân sách Nhà nước.
+ Mọi người khi đã vào biên chế Nhà nước thì đương nhiên được
đảm bảo việc làm , thu nhập và bảo hiểm xã hội.
+ Do Ngân sách Nhà nước còn hạn hẹp, thường xuyên mất cân đối, vì
vậy đối tượng tham gia bảo hiểm xã hội chưa được mở rộng, trợ cấp tính
trên lương nên chưa đảm bảo cho cuộc sống và không kịp thời.
7
+ Chính sách và các chế độ bảo hiểm xã hội còn đan xen thay nhiều
chính sách xã hội khác như ưu đãi xã hội, cứu trợ xã hội, an dưỡng, điều
dưỡng, kế hoạch hoá gia đình
Tóm lại: Trong suốt thời kỳ lịch sử của đất nước từ khi Nhà nước
Cộng hoà dân chủ Việt Nam ra đời đến hết năm 1994, tuỳ thuộc vào đặc
điểm của từng giai đoạn, chế độ chính sách bảo hiểm xã hội nói chung, công
tác tổ chức thực hiện chế độ chính sách bảo hiểm xã hội nói riêng cũng luôn
thay đổi, bổ sung, sửa đổi cho phù hợp, song nhìn chung trong cơ chế quản
lý tập trung, bao cấp, việc tham gia bảo hiểm xã hội được xác định bằng
thời gian công tác hay gọi là thời gian cống hiến thì việc xây dựng các chính
sách bảo hiểm xã hội luôn được lồng ghép cùng với các chính sách xã hội,
chính sách kinh tế. Về cơ bản, chính sách bảo hiểm xã hội trong thời kỳ này
đã hoàn thành cơ bản nhiệm vụ và sứ mệnh của mình trong một thời kỳ dài,
nó đã góp phần ổn định cuộc sống, đảm bảo thu nhập cho hàng triệu cán bộ
công nhân viên chức đang làm việc được yên tâm công tác, chiến đấu và
bảo vệ Tổ quốc; hàng 1 triệu người lao động khi già yếu được đảm bảo về
vật chất và tinh thần, cũng như gia đình họ bằng trợ cấp bảo hiểm xã hội
hoặc lương hưu, đồng thời góp phần to lớn trong việc đảm bảo ổn định xã
hội và an toàn xã hội.
Tuy nhiên, qua nhiều năm các văn bản pháp quy và văn bản hướng
dẫn quá nhiều nên không tránh khỏi sự chồng chéo, trùng lắp hoặc có những
vấn đề không được quy định, khó khăn cho việc thực hiện chế độ; có nhiều
cơ sở cho việc vận dụng gây nên mất công bằng xã hội; các văn bản tính
pháp lý chưa thật cao, chủ yếu mới ở dạng Nghị định, Điều lệ tạm thời,
Quyết định, Thông tư. Về tổ chức bộ máy thực hiện chế độ bảo hiểm xã hội
8
chưa tách chức năng quản lý Nhà nước ra khỏi chức năng hoạt động sự
nghiệp của bảo hiểm xã hội, còn phân tán, hoạt động kém hiệu quả, sự phối
hợp để giải quyết các vướng mắc cho đối tượng gặp nhiều khó khăn, mỗi cơ
quan, đơn vị, ngành chỉ giải quyết một vài công việc hoặc khâu công việc.
Quỹ bảo hiểm xã hội thu không đảm bảo đủ chi, việc chi trả lương hưu và
các khoản trợ cấp bảo hiểm xã hội thường xuyên bị chậm, ảnh hưởng lớn
đến đời sống của người hưởng chế độ bảo hiểm xã hội.
4. Thời kỳ từ 1/1995 đến nay:
Từ sau Đại hội Đảng lần thứ 6 với chủ trương đổi mới quản lý Nhà
nước từ nền kinh tế kế hoạch hoá, tập trung bao cấp sang nền kinh tế hàng
hoá nhiều thành phần vận hành theo cơ chế thị trường có sự quản lý của
Nhà nước theo định hướng XHCN, chính sách bảo hiểm xã hội cũng được
xem xét, nghiên cứu thay đổi sao cho phù hợp không những so với tình hình
đổi mới kinh tế của đất nước mà dần hoà nhập với những quy định, những
nguyên tắc của bảo hiểm xã hội thế giới và nhất là các nước trong nền kinh
tế chuyển đổi.
Từ năm 1995, thi hành những quy định trong Bộ Luật lao động về
bảo hiểm xã hội, Chính phủ đã ban hành Điều lệ bảo hiểm xã hội kèm theo
Nghị định số 12/CP ngày 26/1/1995 và Nghị định số 45/CP ngày 15/7/1995
áp dụng đối với công chức, công nhân viên chức Nhà nước, người lao động
theo loại hình bảo hiểm xã hội bắt buộc và sỹ quan, quân nhân chuyên
nghiệp, hạ sỹ quan, binh sỹ quân đội nhân dân và công an nhân dân. Nội
dung của Điều lệ bảo hiểm xã hội này đã đã được đổi mới cơ bản và khắc
phục được những nhược điểm, tồn tại mà Điều lệ bảo hiểm xã hội tạm thời
ban hành những năm trước đây, đó là:
9
- Đối tượng tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc không chỉ bao gồm
lao động trong khu vực Nhà nước mà người lao động trong các thành phần
kinh tế ngoài quốc doanh có sử dụng từ 10 lao động trở lên cũng có quyền
tham gia bảo hiểm xã hội.
- Đề cập đến vấn đề bảo hiểm xã hội tự nguyện và vấn đề tham gia
đóng góp vào Quỹ bảo hiểm xã hội của người sử dụng lao động, người lao
động và hình thành Quỹ bảo hiểm xã hội.
- Quỹ bảo hiểm xã hội được quản lý thống nhất, tập trung trong cả
nước, độc lập với ngân sách Nhà nước. Quỹ bảo hiểm xã hội được Nhà
nước bảo trợ, cơ chế quản lý tài chính được thực hiện theo quy định của
Nhà nước.
- Về các chế độ bảo hiểm xã hội, quy định 5 chế độ là ốm đau, thai
sản, tai nạn lao động- bệnh nghề nghiệp, hưu trí và tử tuất, không còn chế
độ trợ cấp mất sức lao động mà những người mất khả năng lao động được
quy định chung trong chế độ hưu trí với mức hưởng lương hưu thấp. Trong
từng chế độ có quy định cụ thể hơn về điều kiện hưởng, thời gian và mức
hưởng.
- Người lao động tham gia bảo hiểm xã hội được cấp sổ bảo hiểm xã
hội, sổ bảo hiểm xã hội ghi chép, phản ánh quá trình tham gia bảo hiểm xã
hội, mức tiền lương làm căn cứ đóng bảo hiểm xã hội và các chế độ bảo
hiểm xã hội đã được hưởng.
- Đối với lực lượng vũ trang cũng đã có quy định riêng về bảo hiểm
xã hội (Nghị định số 45/CP của Chính phủ).
- Tài chính bảo hiểm xã hội được đổi mới cơ bản, tập trung ở những
nội dung chủ yếu sau:
+ Quỹ bảo hiểm xã hội được hình thành trên cơ sở sự đóng góp
của người sử dụng lao động và người lao động là chính, Nhà nước hỗ trợ
cho nguồn Quỹ bảo hiểm xã hội là thứ yếu khi cần thiết. Mức đóng góp
10
hàng tháng được quy định bắt buộc thuộc trách nhiệm của cả người lao
động và người sử dụng lao động. Với quy định về mức đóng góp rõ ràng đã
làm cho người lao động và người sử dụng lao động thấy được quyền lợi và
nghĩa vụ của mình trong việc đóng góp vào Quỹ bảo hiểm xã hội.
+ Quỹ bảo hiểm xã hội được tách khỏi ngân sách Nhà nước,
hạch toán độc lập; quỹ bảo hiểm xã hội được thực hiện các biện pháp để bảo
tồn và tăng trưởng. Quỹ bảo hiểm xã hội đảm bảo thu đủ để chi và có phần
kết dư, bảo đảm tính chất của bảo hiểm xã hội đoàn kết, tương trợ giữa tập
thể người lao động và giữa các thế hệ, đồng thời đảm bảo cho việc thực hiện
chính sách bảo hiểm xã hội luôn được ổn định lâu dài. Như vậy, từ năm
1995 chính sách bảo hiểm xã hội đã gắn quyền lợi hưởng bảo hiểm xã hội
với trách nhiệm đóng góp bảo hiểm xã hội của người lao động, xác định rõ
trách nhiệm của người sử dụng lao động, tạo được Quỹ bảo hiểm xã hội độc
lập với ngân sách Nhà nước.
+ Mức chi trả các chế độ bảo hiểm xã hội được quy định cụ
thể, hợp lý, phù hợp với mức đóng góp của người lao động. Đặc biệt mức
hưởng lương hưu được quy định là 45% so với mức tiền lương nghạch bậc,
lương hợp đồng cho người có 15 năm làm việc và đóng bảo hiểm xã hội,
sau đó cứ thêm mỗi năm được thêm 2% và cao nhất là 75% cho người có 30
năm tham gia bảo hiểm xã hội. Ngoài ra, người lao động nếu có thời gian
tham gia bảo hiểm xã hội từ năm thứ 31 trở lên thì mỗi năm thêm được
được hưởng trợ cấp một lần bằng 1/2 tháng tiền lương, tối đa không quá 5
tháng tiền lương. Với quy định này đã từng bước cân đối được thu- chi bảo
hiểm xã hội.
Để thực hiện chế độ chính sách bảo hiểm xã hội và quản lý
quỹ bảo hiểm xã hội theo luật định, xoá bỏ tính hành chính trong hoạt động
bảo hiểm xã hội, ngày 16/02/1995 Chính phủ ra Nghị định số 16/CP về việc
thành lập Bảo hiểm xã hội Việt Nam căn cứ Luật tổ chức Chính phủ Ngày
11
30 tháng 9 năm 1992 và điều 150 Bộ luật Lao động, xét theo đề nghị của Bộ
trưởng, Trưởng ban Tổ chức- Cán bộ Chính phủ. Bảo hiểm xã hội Việt Nam
được thành lập trên cơ sở thống nhất các tổ chức Bảo hiểm xã hội hiện nay
ở Trung ương và địa phương thuộc hệ thống lao động- Thương binh và Xã
hội và Tổng liên đoàn Lao động Việt Nam để giúp Chính phủ chỉ đạo công
tác quản lý quỹ Bảo hiểm xã hội và thực hiện các chế độ, chính sách Bảo
hiểm xã hội theo pháp luật của Nhà nước.Bảo hiểm xã hội Việt Nam có tư
cách pháp nhân, hạch toán độc lập và được Nhà nước bảo hộ, có con dấu
riêng, cói tài khoản, có trụ sở đặt tại thành phố Nà Nội. Quỹ Bảo hiểm xã
hội được quản lý thống nhất theo chế độ tài chính của Nàh nước
Do có tổ chức thống nhất quản lý, bảo tồn, phát triển quỹ và
thực hiện chi trả các chế độ bảo hiểm xã hội cho các đối tượng hưởng bảo
hiểm xã hội đã đảm bảo cho việc chi trả đầy đủ, kịp thời và đúng quy định;
khắc phục được những tồn tại trước đây.
Tuy nhiên, với các quy định của Điều lệ bảo hiểm xã hội thực hiện từ
năm 1995 còn một số điểm tồn tại cần được nghiên cứu hoàn thiện như:
- Đối tượng tham gia bảo hiểm xã hội còn hạn hẹp, Nhà nước mới
quy định lao động làm việc trong các doanh nghiệp mà có từ 10 lao động trở
lên mới thuộc diện bắt buộc tham gia bảo hiểm xã hội, vì vậy đối tượng
tham gia bảo hiểm xã hội tuy đã được mở rộng hơn so với quy định trước
đây, nhưng so với tổng số lao động xã hội thì còn chiếm tỷ trọng thấp, mới
chỉ có khoảng 14% số người trong độ tuổi lao động tham gia bảo hiểm xã
hội. Điều này có ảnh hưởng trực tiếp đến số người lao động trong xã hội
được hưởng quyền lợi về bảo hiểm xã hội, đồng thời quy mô quỹ bảo hiểm
xã hội bị hạn chế.
12
- Chế độ chính sách bảo hiểm xã hội vẫn còn đan xem một số chính
sách xã hội.
Trong quá trình thực hiện theo những quy định của Điều lệ bảo hiểm
xã hội từ năm 1995 đến nay, chính sách bảo hiểm xã hội đã có những sửa
đổi, bổ sung:
- Về đối tượng tham gia bảo hiểm xã hội: Bổ sung đối tượng là cán bộ
xã, phường, thị trấn theo Nghị định số 09/1998/NĐ-CP thực hiện từ 1/1998;
đối tượng là người lao động làm việc trong các tổ chức thực hiện xã hội hóa
thuộc ngành giáo dục, y tế, văn hoá, thể dục thể thao theo Nghị định số
73/1999/NĐ-CP của Chính phủ.
- Về chính sách bảo hiểm xã hội: Có sửa đổi, bổ sung cả về mức
đóng, tỷ lệ hưởng, điều kiện hưởng và phương pháp tính lương hưu tại các
Nghị định số 93/1998/NĐ-CP, số 94/1999/NĐ-CP về sửa đổi, bổ sung một
số Điều của Điều lệ bảo hiểm xã hội; Nghị định số 04/2001/NĐ-CP quy
định chi tiết thi hành một số Điều của Luật Sĩ quan Quân đội năm 1999;
Nghị định số 61/2001/NĐ-CP về chế độ bảo hiểm xã hội đối với người lao
động khai thác trong hầm lò; Quyết định số 37/2001/QĐ-CP về chế độ nghỉ
ngơi dưỡng sức; Nghị quyết số 16/2000/NQ-CP về tinh giản biên chế trong
cơ quan hành chính sự nghiệp và Nghị quyết số 41/2002/NĐ-CP về sắp xếp
lại các doanh nghiệp Nhà nước.
Với những sửa đổi, bổ sung về chính sách bảo hiểm xã hội quy định
tại các văn bản trên, có ảnh hưởng nhiều đến việc quản lý quỹ và cân đối
quỹ bảo hiểm xã hội. Ngoài ra, từ năm 1995 đến nay với 3 lần thay đổi mức
tiền lương tối thiểu vào các năm 1997 (Từ mức 120.000 đồng lên mức
144.000 đồng); năm 2000 (Từ mức 144.000 đồng lên mức 180.000 đồng) và
13
năm 2001 đến nay lên mức 210.000 đồng. Với thay đổi này thì thu bảo hiểm
xã hội đối với người lao động tham gia bảo hiểm xã hội theo thang bảng
lương Nhà nước vẫn thực hiện theo mức tiền lương tối thiểu cũ, nhưng khi
giải quyết chế độ bảo hiểm xã hội thì được thực hiện theo mức tiền lương
tối thiểu mới tại thời điểm giải quyết chế độ cũng như điều chỉnh theo mức
tăng của mức tiền lương tối thiểu đối với người đang hưởng lương hưu và
trợ cấp bảo hiểm xã hội hàng tháng, điều này không những ảnh hưởng đến
quỹ bảo hiểm xã hội về cân đối thu- chi mà phần lãi suất đầu tư cũng bị
giảm.
II. THỰC TRẠNG VỀ QUỸ BẢO HIỂM XÃ HỘI CỦA NƯỚC TA
HIỆN NAY.
1- Thực trạng về thu bảo hiểm xã hội:
1.1. Về chính sách thu bảo hiểm xã hội:
- Đối tượng thu bảo hiểm xã hội:
+ Người lao động làm việc trong các doanh nghiệp Nhà nước;
+ Người lao động làm việc trong các doanh nghiệp thuộc các thành
phần kinh tế ngoài quốc doanh có sử dụng 10 lao động trở lên;
+ Người lao động Việt Nam làm việc trong các doanh nghiệp có vốn
đầu tư nước ngoài, khu chế xuất, khu công nghiệp, trong các cơ quan, tổ
chức nước ngoài hoặc tổ chức quốc tế tại Việt Nam, trừ trường hợp điều ước
quốc tế mà CHXHCN Việt nam ký kết hoặc tham gia có quy định khác;
+ Người lao động làm việc trong các tổ chức kinh doanh dịch vụ
thuộc các cơ quan hành chính, sự nghiệp, cơ quan Đảng, đoàn thể;
+ Người lao động làm việc trong doanh nghiệp, tổ chức dịch vụ lực
lượng vũ trang;
14

Xem chi tiết: Thực trạng các quỹ BHXH ở Việt Nam.doc